fransızca kökenli tekstil terimleri
türkçede tekstil terimlerinin kökenine bir bakayım dedim ve büyük bir kısmının fransızcadan geldiğini fark ettim. daha sonra yapay zekaya fransızcadan türkçeye geçmiş popüler tekstil terimlerini sıralattım. baya uzun bir liste verdi; yüzlerce kelime var. dikkatimi çeken kelimeleri aşağıda bir liste halinde paylaşıyorum:
astar (asstar): farsça kökenli bir kelime olmasına rağmen modern tekstildeki "elbise içi kaplama" anlamı ve teknik uygulamaları büyük oranda fransız dikiş ekolünden (doublure) etkilenmiştir.
biye (habillé): fransızca “giyinmiş, süslenmiş” anlamına gelir. günlük kıyafetlerden daha özenli, düğün ve özel davetlerde giyilen gösterişli gece kıyafetlerini ifade eder.
balen (baleine): fransızcada “balina” anlamına gelir. eskiden balina kemiğinden, günümüzde ise plastik veya metalden yapılan; sütyen, korse ve gelinliklere form ve destek veren sert çubuklardır.
bijüteri (bijouterie): fransızca “bijou” (mücevher) kelimesinden türemiştir. altın veya gümüş yerine çelik, pirinç, plastik gibi daha ekonomik malzemelerle üretilen takıların genel adıdır.
bluz (blouse): başlangıçta işçilerin giydiği rahat kıyafetken zamanla kadın modasına geçen bol ve hafif üst giysidir.
bralet (bralette): ingilizce “bra” (sütyen; kökeni fransızca brassière) ile fransızca küçültme eki “-ette”in birleşimidir. telli ve dolgulu olmayan, hafif sütyen türüdür.
butik (boutique): fransızcada küçük dükkan ve mağazalara verilen addır. genellikle özel veya az sayıda tasarım satan yerler için kullanılır.
büstiyer (bustier): fransızca “buste” (gövde, göğüs üstü) kelimesinden türemiştir. göğüs bölgesini saran ve genellikle balenli olan üst giyim ya da iç giyim parçasıdır.
dantel (dentelle): fransızca “dent” (diş) kelimesinden gelir; kumaş kenarındaki süslemelerin diş benzeri görünümünden dolayı bu adı almıştır.
dekolte (décolleté): fransızca “yaka açmak” anlamına gelen fiilden türemiştir; açık yaka veya göğüs dekoltesini ifade eder.
emprime (imprimé): fransızca “basılmış” demektir. kumaş üzerine basılan renkli desenleri ve baskılı kumaşları ifade eder.
eşofman (échauffement): fransızca “ısınmak” fiilinden gelir; spor öncesi vücudu sıcak tutmak için kullanılan kıyafet anlamına gelir.
gala (gala): fransızcada “büyük şenlik, resmi davet” anlamını taşır.
gardırop (garde-robe): fransızca “garder” (korumak) ve “robe” (elbise) kelimelerinden oluşur; “elbiseleri koruyan dolap” anlamına gelir.
gode (godet): eteklere hacim ve hareket kazandırmak için eklenen üçgen kumaş parçasıdır.
güpür (guipure): ipliklerin kordonla birleştirilmesiyle yapılan, gözenekleri geniş bir dantel türüdür.
haute couture (haute couture): “yüksek dikiş” anlamına gelir; kişiye özel, lüks terzilik ve moda tasarımını ifade eder.
jartiyer (jarretelle): fransızca “diz arkası” (jarret) kelimesinden türemiştir; çorapları tutmaya yarayan elastik askı sistemidir.
kaban (caban): denizcilerin giydiği kalın, su geçirmez yün dış giyim türüdür.
kapüşon (capuchon): fransızca “külah, başlık” demektir. giysilere dikili olan başlıkları tanımlar.
kaşmir (cachemire): hindistan’ın keşmir bölgesinden gelen lüks keçi yününe verilen isimdir.
koleksiyon (collection): bir moda evinin veya tasarımcının belirli bir sezon için hazırladığı giysi serisinin genel adıdır. nişanyan sözlük ve türk dil kurumu verilerine göre bu sözcük, fransızca "collection" (derlem, toplama, koleksiyon) kelimesinden doğrudan dilimize geçmiştir.
konfeksiyon (confection): fransızca “hazırlama, üretim” anlamından gelir; seri hazır giyim üretimini ifade eder.
kravat (cravate): fransız ordusundaki hırvat (croate) askerlerinin taktığı boyun bağlarından esinlenerek adlandırılmıştır.
kruvaze (croisé): fransızca “çapraz” anlamına gelir; ceket ön parçalarının birbirinin üzerine geldiği kesim türüdür.
manken (mannequin): fransızca “küçük insan, maket” anlamına gelen kelime, dilimize podyuma çıkan model anlamındaki manken olarak geçmiştir.
manto (manteau): fransızca koruyucu örtü veya pelerin anlamına gelir. dilimizde kadın kışlık dış giyimi için ayrışmıştır.
mayo (maillot): fransızcada aslen bebeklerin sarıldığı kundak bezini veya dansçıların giydiği dar tulumu ifade ederken, türkçede deniz kıyafetine dönüşmüştür.
pantalon (pantalon): nişanyan sözlük verilerine göre kelime fransızca üzerinden dilimize geçmiş olsa da asıl kökeni italyan halk tiyatrosundaki (commedia dell'arte) "pantalone" adlı bir karaktere dayanır. bu yaşlı ve komik karakter sahnede daima uzun, dar bir alt giysi giydiği için zamanla bu kıyafet onun adıyla anılmaya başlanmıştır.
palto (paletot): fransızca "paletot" kelimesinden doğrudan dilimize geçmiştir. fransızcaya da eski ingilizcede bir tür kısa ceket anlamına gelen "paltock" kelimesinden evrilerek yerleşmiştir.
pijama (pyjama): aslen hintçe/farsça "bacak giysisi" (pāy-jāmeh) anlamına gelen bu kelime, sömürge döneminde ingilizler ve fransızlar tarafından avrupa modasına taşınmış ve bize fransızca telaffuzuyla yerleşmiştir.
pike (piqué): fransızca "iğneyle batırılmış, kabartmalı" anlamına gelir. kendinden kabartmalı dokuya sahip pamuklu kumaş türüdür. pelerin (pèlerine): omuzlardan aşağı dökülen, kollu ya da kolsuz dış giysi türüdür.
şifon (chiffon): fransızcada “bez parçası, paçavra” anlamına gelirken modada ince ve şeffaf kumaş türünü ifade eder.
şık (chic): fransızca “zarif, modaya uygun ve göz alıcı” anlamına gelen evrensel bir kelimedir.
süveter (sweater): kelime kökeni ingilizce "terleten" (sweat) olsa da, türkçeye geçişi ve moda literatürüne oturması fransız bürokrasisi ve modası üzerinden şekillenmiştir.
triko (tricot): nişanyan sözlük verilerine göre bu sözcük, fransızca "tricot" (örgü, örme kumaş) kelimesinden doğrudan dilimize geçmiştir.